كيست ؟ اى محمّد ( 1 ) ؟ گفت خداوند آسمانها و زمينها ، ايشان جحود كردند و تكذيب او كردند در اين حديث خداى تعالى اين سوره فرستاد و گفت سپاس خداى را كه آفريدگار آسمانها و زمين است . مفسّران گفتند : خداى تعالى آسمان به دو روز آفريد يك شنبه و دوشنبه و زمين به دو روز آفريد سه شنبه و چهار شنبه ، * ( وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ ) * ، « جعل » آن جا به معنى « خلق » است براى آن كه متعدّى است به يك مفعول ، و بعضى علما گفتند : « جعل » صله است ، أعنى زياده ، و تقدير آن است كه : خلق السّموات و الارض و الظلمات و النّور . سدّي گفت : مراد به ظلمات و نور شب و روز ( 2 ) است ، قتاده گفت : مراد بهشت و دوزخ است ، بعضى دگر گفتند : مراد حقيقت روشنايى است و تاريكى ، و اين اوليتر است براى دو وجه ( 3 ) : يكى براى عموم را و ديگر براى حمل كلام على ظاهره و حقيقته . بعضى دگر گفتند تقدير آن است كه : خلق السّموات [ و الارض ] ( 4 ) و قد جعل الظَّلمات و النّور ، فايدهء « قد » اين جا ( 5 ) تقريب الفعل من الوجود ( 6 ) باشد يعنى آسمان و زمين بيافريد و ظلمات و نور آفريده بود پيش از آن بر اين قول « واو » حال باشد ، عطف نباشد . قتاده گفت خداى تعالى آسمان پيش از زمين آفريد ( 7 ) و بهشت پيش از دوزخ آفريد و ظلمت پيش از نور و كيفيّت [ 56 - پ ] خلق آسمان و زمين در مجلَّد اوّل رفته است . * ( ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ ) * ، قطرب گفت : در كلام محذوفى هست و تقدير آن است كه : ثمّ الَّذين كفروا بعد هذا الشّأن بربّهم يعدلون پس كافران بعد از اين بيان بتان و معبودان خود را كه جماداتند ( 8 ) با ( 9 ) خداى تعالى برابر مىكنند . و « عدل » برابر كردن چيزى با ( 10 ) چيزى باشد ، يقال : عدلت الشّيء بالشّيء فاعتدل ، و

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مت ، آج ، لب : ندارد . ( 2 ) . بم ، آف ، آن : قدر . ( 3 ) . مج ، وز ، مت ، مر را ، لت : چيز . ( 4 ) . اساس ، بم : ندارد ، با توجه به مج افزوده شد . ( 5 ) . آج ، لب ، بم ، آف ، آن : آنجا . ( 6 ) . وز : الوجوه . ( 7 ) . مج : بيافريد . ( 8 ) . مج ، وز ، مت ، آف ، لت ، آن : جمادانند . ( 9 ) . مج ، وز ، مت ، لت ، مر : به . ( 10 ) . مج ، وز ، مت ، لت ، مر : به ، آن : بر .